το "πλαστικό" ισοδύναμο μιάς αλήθειας.. (μέρος ΙΙ)

'

(P.Mondrian, New York city I.,1942)

Οταν ο Μοντριάν γύρισε στη πατρίδα του που χρονικά συνέπεσε με τον α΄ παγκόσμιο πόλεμο, αναγκαστικά έμεινε μακριά απο το Παρίσι για κάπου πέντε χρόνια. Όταν το 1912 είχε μείνει εκεί,το έκανε για να γνωρίσει τον κυβισμό, όμως τα επόμενα χρόνια και όντας εκείνος στην Ολλανδία, δεν μπόρεσε να δει τη στροφή του κυβισμού στο κολάζ. Ο Μοντριάν, χρονικά, βρισκόταν πιό πίσω ,όταν ο Πικάσο αλλά και ο Μπρακ διαπίστωναν πως βρίσκονταν στο σημείο εκείνο της ζωγραφικής τους που μπορεί να περιγραφεί σαν εντελώς αφηρημένα πλέγματα και άρχισαν να αλλάζουν πορεία (απο το 1910 και μετά).

Ο Μοντριάν, συνειδητοποίσε οτι αυτό που ανησυχούσε ιδιαίτερα τον Πικάσο και τον Μπρακ - η επιπεδότητα και η αφαίρεση - 'ηταν αυτ'ο που αναζητούσε εκείνος, κι υιοθετώντας μια μετωπική οπτική γωνία, βρήκε τον τρόπο να μετατρέψει τα αγαπημένα του μοτίβα (αρχικά τα δέντρα -δες πίνακες στη προηγούμενη ανάρτηση ) σε μιά πιό ορθογώνια και αυστηρή μορφή μέσα στα πλαίσια του κυβισμού.

.

(P.Mondrian, broadway-boogie-woogie )

Kι έτσι, αυτό που εκείνος ονόμαζε "ιδιαιτερότητα" της εικόνας ξεπερνιέται στην πράξη, και η ψευδαίσθηση για τις τρείς διαστάσεις του χώρου πάνω σε ένα τελάρο ζωγραφικής, αντικαθίσταται απο την "αλήθεια" ,μέσω της αντίθεσης κάθετου και οριζόντιου που αποτελεί την "αμετάβλητη" ουσία που χαρακτηρίζει όλα τα πράγματα.. Ο Μοντριάν πίστευε οτι αυτή η μέθοδος ήταν αλάνθαστη "καθετί μπορεί να μειωθεί σ΄έναν κοινό παρανομαστή - κ'αθε ορφή μπορεί να ψηφιοποιηθεί σ' ένα μοτίβο οριζόντιων και κάθετων μονάδων και να διαδοθεί έτσι στην επιφάνεια - και κάθε ιεραρχία ( άρα, κάθε κεντρικότητα ) μπορεί να καταργηθεί. Τώρα, λειτουργία του πίνακα γίνεται η αποκάλυψη της υποβόσκουσας μορφής του κόσμου μέσα απο δυαδικές αντιθέσεις. Η λειτουργία του πίνακα είναι αυτή - να δείξει με ποιό τρόπο αυτές οι αντιθέσεις μπορούν να εξουδετερωθούν αμοιβαία, σε μιά αιώνια ισορροπία."

(P.Mondrian, Σύνθεση σε γραμμή, αρ.10,-αποβάθρα και ωκεανός- 1915)

Ένας απο τους πιό σημαντικούς παράγοντες που άλλαξαν την έκφραση του Μοντριάν ήταν η γνωριμία του με τη φιλοσοφία του Χέγκελ. Αν και η θεωρία της διαλεκτικής του Χέγκελ βασίζεται σε αντιθέσεις, εν τούτοις δεν επιδιώκει να τις εξουδετερώσει. Είναι ένα σύστημα που υποκινείται απο τις εντάσεις και απο την αντίφαση. Η φράση που σε κάθε τόνο χρησιμοποιούσε ο Μοντριάν αυτή την εποχή είναι η " κάθε στοιχείο καθορίζεται απομτο αντίθετό του" . Και το ζήτημα που θέτει δεν είναι η μετατροπή του ορατού κόσμου σε γεωμετρικό μοτίβο αλλά η ενεργοποίηση πάνω στο τελάρο του των νόμων της διαλεκτικής που διέπουν ορατό και μη κόσμο.

Στα σχέδια "συν / πλην" που βλέπεις παραπάνω, ήταν μια σπουδή του Μοντριάν στο να διερευνήσει τη δομή που προκύπτει απο τη κάθετη διείσδυση της αποβάθρας - όπως φαίνεται απο ψηλά- στο οριζόντιο των αντανακλάσεών της στη θάλασσα. Σε μια προσπάθεια ταυτόχρονης δημιουργίας αλλά και διάλυσής της. Αν και τελειώνοντας αυτόν το πίνακα και κρίνοντάς τον αυστηρά, ο Μοντριάν, υποστηρίζει πως έδωσε λάθος έμφαση σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση -την κάθετη.

Παρότι δεν παραιτήθηκε ποτέ απο την αρχική του φιλοσοφική θέση,απο τη σειρά αυτών των πινάκων και μετά, εξερευνά την υλικότητα της ζωγραφικής κι αυτό το άλμα απο τον ακραίο ιδεαλισμό στον ακραίο υλισμό είναι απο τα βασικά χαρακτηριστικά σχεδόν όλων των πρωτοπόρων της αφαίρεσης.

(P.Mondrian, chequerboard, 1919)

Γιά τον Μοντριάν, μιά ίσια γραμμή δεν είναι παρά μιά "τεταμένη καμπύλη" και το ίδιο ισχύει και για τις επιφάνειες - όσο πιό επίπεδες τόσο πιό τεταμένες- και σε λίγο το ίδιο θα ίσχυε και για το χρώμα. Το ότι πέρασαν κι άλλα χρόνια μέχρι το 1920 μέχρι να χρησιμοποιεί τα τρία καθαρά βασικά χρώματα -κόκκινο, κίτρινο και μπλε μαζί με μαύρο ,γκρι και λευκό- δεν σημαίνει πως δεν ήξερε απο την αρχή , οτι εκεί θα κατέληγε..


(P.Mondrian, composition with red, blue, and yellowish green, 1920)

το "πλαστικό" ισοδύναμο μιάς αλήθειας.. (μέρος Ι)

(Piet Mondrian, chrysanthemum, watercolor, 1908)

Απο τον ακαδημαϊκό ρεαλισμό στον ιμπρεσιονισμό, μετά στον φωβισμό και στα 1910 με 1911 τον τραβάει ο κυβισμός. Αλλά ένας κυβισμός αναλυτικός, με τελικό ύφος το ύφος της καθαρής αφαίρεσης που μέσα απο τη τεράστια υπομονή του στην έρευνα, εξελίσσεται σε έρευνα της πραγματικότητας πίσω απο το θΕΜΑ..

Μετά το Παρίσι του 1914, ο Mondrian, γυρίζει στη πατρίδα του την Ολλανδία και εκδίδει στα 1917 το περιοδικό De Stijl [όνομα που πήρε και η εκδοτική ομάδα -με τους Teo van Doesburg και Bart van der Leck -aν και ο Μοντριάν προτιμούσε το όνομα "νεοπλαστικισμός"

(Nieuwe Beelding)].

Οτι χαρακτηρίζει τον Μοντριάν ταυτίζεται με την ιδιοσυγκρασία του και τη φιλοσοφία του για τη ζωή.. Δεν έμεινε μακριά απο τον επηρεασμό του Πικάσο και του Μπρακ (ως προς τη κυβιστική του πλευρά), αλλά συνδιάστηκε πάντα με το παθιασμένο του ψάξιμο για το "πλαστικό" ισοδύναμο μιάς παγκόσμιας αλήθειας.

(Πιτ Μοντριάν, evolution, oil, 1910)

Χωρίς να είναι "διανοούμενος" και χωρίς ευρύ φάσμα γνώσεων και εμπειριών είχε ενστερνιστεί το φιλοσοφικό λεξικό τού ολλανδού Σενμαίκερς (=διανοητής που είχε επεξεργαστεί ένα νεοπλατωνικό σύστημα που ονόμαζε "θετικό μυστικισμό" ή "πλαστικά μαθηματικά". και ενώ οι δύο όροι δείχνουν αταίριαστοι φαινομενικά, εξηγείται ως εξής :
" τα πλαστικά μαθηματικά σημαίνουν αληθινή και μεθοδική σκέψη απο τη σκοπιά του δημιουργού,και ο θετικός μυστικισμός διδάσκει τους νόμους της δημιουργίας. Μαθαίνουμε να μεταφράζουμε στη φαντασία μας τη πραγματικότητα σε δομές που μπορεί να ελέγξει η λογική, έτσι ώστε να βρούμε αργότερα αυτές τις ίδιες καταστάσεις-κατασκευές, στη δεδομένη φυσική πραγματικότητα, διαπερνώντας έτσι τη φύση με τη βοήθεια της πλαστικής όρασης "
Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, η φιλοσοφία του Σενμαίκερς ήταν κάτι περισσότερο απο πηγή της ορολογίας του Μοντριάν. Βρήκε στις απόψεις του μιά σφαιρική φιλοσοφική δικαίωση της αφηρημένης τάσης της ζωγραφικής του.
Κάπου, ο Σενμαίκερς αναφέρει πως " η φύση όσο ζωντανή και ιδιότροπη κι αν είναι στις παραλλαγές της, λειτουργεί πάντα με απόλυτη κανονικότητα, με μιά πλαστική κανονικότητα"
Κι ο Μοντριάν, ορίζει τον "νεοπλαστικισμό" σαν ένα μέσο μέσω του οποίου η μεταβλητότητα της φύσης ανάγεται στη πλαστική έκφραση των καθορισμένων σχέσεων (της φύσης). Η τέχνη γίνεται ένα διαισθητικό μέσο για να αναπαρασταθούν τα θεμελιακά χαρακτηριστικά του σύμπαντος. Κι αυτό το μέσο είναι τόσο ακριβές όσο τα μαθηματικά..

(Πιτ Μοντριάν, passion flower, watercolor and ink, 1908)

Γιά να μπορέσουμε να καταλάβουμε το "κίνημα" De Stijl και τη συμβολή της φιλοσοφίας του Σενμαίκερς, μπορούμε να πούμε πως πολλές λεπτομέρειες στα πλαστικά μαθηματικά του έχουν μεταφερθεί ατόφιες στις πλαστικές κατασκευές του Μοντριάν, αν και μέχρι την επαφή του με τον φιλόσοφο είχε φτάσει κοντά του μέσα απο άλλο δρόμο (περνώντας στα ίδια ορόσημα στον Καλβινισμό, στον Χέγκελ και στις εκδόσεις της Ολλανδικής Θεοσοφικής Εταιρίας).

Δεν είναι άτοπο να πεί κανείς οτι οι φιλοσοφίες αυτές ήταν της μόδας εκείνη την εποχή.. και το διακριτικό στοιχείο του νεοπλαστικισμού ήταν το πάθος για αντικειμενικότητα, η αντιατομικιστική του και επομένως και αντιεξπρεσσιονιστική του τάση.. (αν και ο Καντίνσκυ είχε πολλά στοιχεία με τον Σενμαίκερς εν τούτοις και στα πιό "υπολογισμένα" έργα του υπήρχε πάντα ένα στοιχείο ευαισθησίας που αν μπορούσε να το κρίνει ο Μοντριάν θα το εύρισκε πολύ συναισθηματικό )

(Πιτ Μοντριάν, grey tree, 1911)

Παρ' όλο το γενικό πλαίσιο του κινήματος De Stijl, στα έργα αλλά και στα γραπτά του Μοντριάν υπάρχει κάτι πολύ περισσότερο απο τη σπίθα της "ιερής" φλόγας.. Αναζήτησε την αρμονία και την ένταση, την ισορροπία και την ακρίβεια σε όλο του το έργο με πάθος που κανείς δεν αμφισβητεί. Ηταν ανθρωπιστής και πίστευε πως η καινούρια τέχνη μπορούσε να δημιουργήσει "μιά βαθιά ανθρώπινη και πλούσια ομορφιά" προσφορά στους ανθρώπους. "Η ανεικονική τέχνη τερματίζει την παλιά καλλιτεχνική κουλτούρα. Σήμερα επομένως, μπορεί κανείς να επανεξετάσει και να κρίνει με μαγαλύτερη σιγουριά ολόκληρη την καλλιτεχνική παιδεία. Βρισκόμαστε τώρα στη κρίσιμη καμπή αυτής της κουλτούρας. Η κουλτούρα της συγκεκριμένης μορφής πλησιάζει στο τέλος της. Η κουλτούρα των καθορισμένων σχέσεων έχει αρχίσει."

(Πιτ Μοντριάν, trees in blossom, 1912)

Ισως το κείμενο αυτό να αποδίδει στεγνά ότι αφορά την τέχνη του Μοντριάν που δεν αφορούσε μόνο τη ζωγραφική αλλά και την αρχιτεκτονική, γενικά την αισθητική του χώρου.

Θα προσπαθήσω να μεταφράσω ένα απόσπασμα του Γκ. Σμιθ για τον Μοντριάν : ".. η τέχνη του ανατρέπει τις ίδιες τις θεωρίες του. Οι πίνακές του είναι πολλά περισσότερα απο τυπικά πειράματα. Είναι μεγάλα επιτεύγματα ίσα με κάθε έργο καθαρής τέχνης. Ενας πίνακας τού Μοντριάν που κρέμεται σε κάποιον τοίχο ενός σπιτιού που είναι σχεδιασμένο μέσα στο πνεύμα του Μοντριάν (περι αυτού, στο μέρος ΙΙ) μέσα σ' ένα τέτοιο σπίτι και σ' ένα τέτοιο δωμάτιο, έχει μιά εντελώς διαφορετική ποιότητα και ένα υψηλότερο ανάστημα απο οποιοδήποτε αντικείμενο υλικής χρήσης. Είναι η ύψιστη υλοποίηση μιάς πνευματικής ιδέας και στάσης και ταυτόχρονα ενσάρκωση της ισορροπίας ανάμεσα στη πειθαρχία και στην ελευθερία, μια μορφοποιημένη ενσάρκωση της στοιχειώδους αντίθεσης μέσα στην ισορροπία. κι οι αντιθέσεις αυτές δεν είναι λιγότερο πνευματικές απ' ότι είναι φυσικές. .."

(Πιτ Μοντριάν,red tree, 1909 )